ziemia
dodano: 2016-05-12
Powrót do przeszłości - znaleziska kostne żubra pierwotnego (Bison priscus) na terenie Polski

Żubr vs. Prażubr aut. B. Bańka


Emilia Hofman-Kamińska

 Wielu ludzi marzy o podróżach w czasie i wydaje im się, że jest to niemożliwe, a jednak ... Wystarczy tylko udać się do jednego z wielu muzeów w Polsce, żeby cofnąć się w czasie oglądając kości wymarłych już ssaków, które żyły w naszym kraju przed tysiącami lat. Wśród nich znajdują się także masywne czaszki i rogi żubra pierwotnego, kuzyna naszego współczesnego żubra. Dzięki tym bezcennym okazom polscy badacze będą mogli precyzyjniej zrekonstruować jego wygląd i lepiej poznać niektóre aspekty ekologii tego gatunku.

 

Żubr pierwotny (Bison priscus) nazywany także prażubrem, występował powszechnie na półkuli północnej w plejstocenie (trwającym od 2 588 000 do 11 700 lat temu). Wyginął pod koniec tej epoki, najprawdopodobniej na skutek zmian środowiskowych związanych z ocieplaniem klimatu i intensywnych polowań. Gatunek ten podobnie jak współcześnie żyjący żubr europejski (Bison bonasus), zaliczany jest do ssaków parzystokopytnych z rodziny wołowatych (dawniej: krętorogich).

 

Zdjęcie 1. Róg bez pochwy rogowej prażubra (Bison priscus) wydobyty z Wisły (na górze) i samca żubra (Bison bonasus) z Puszczy Białowieskiej (na dole) obrazujące różnicę wielkości obu gatunków. Oba okazy znajdują się w kolekcji IBS PAN w Białowieży. Fot. E. Hofman-Kamińska

 

Wbrew wcześniejszym przypuszczeniom, kości żubra pierwotnego nie są w Polsce rzadkim znaleziskiem, choć bardzo często są mylone ze szczątkami tura. Kości szkieletowe tych zwierząt, bądź ich czaszki znajdywane są w dolinach rzek, jeziorach, jaskiniach, kopalniach odkrywkowych czy podczas robót ziemnych, często przez przypadkowe osoby. W Polsce odnaleziono ponad 70 czaszek, rogów i fragmentów szkieletu. Możemy je podziwiać na wystawach i w kolekcjach wielu muzeów i instytucji naukowych. Służą one naukowcom do pogłębionych badań tego, jak dotąd, mało poznanego gatunku, ale także celom edukacyjnym. Takie badania prowadzi obecnie Instytut Biologii Ssaków PAN w ramach projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki .(grant 2015/17/N/ST10/01707.)
Podobnych znalezisk prażubra jest w Polsce z pewnością znacznie więcej, gdyż wciąż jeszcze wiele z nich znajduje się w prywatnych rękach, bądź informacje o nich nie zostały upublicznione.

Świetnie zachowane fragmenty kości żubra pierwotnego znajdywane są na terenie całej Polski. Najwięcej kości tego gatunku znaleziono w jaskiniach na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej i w Kotlinie Kłodzkiej oraz w Wielkopolsce i w dolinie rzeki Wisły w okolicach Warszawy. To właśnie kości czaszki i fragmenty rogów są najłatwiej identyfikowalnymi i najczęstszymi okazami, które można oglądać w kilkunastu placówkach w Polsce, m. in. w Muzeum Ziemi PAN oraz Instytucie Paleobiologii PAN w Warszawie, Muzeum w Jarosławiu, Muzeum Okręgowym w Koninie, Muzeum Diecezjalnym w Płocku czy Muzeum Miasta Turku.

 

Mapa 1. Lokalizacje miejsc odnalezienia fragmentów czaszek i kości szkieletowych prażubra (Bison priscus).

 

Żubry współczesne i żubry pierwotne miały podobną budowę i proporcje ciała. Pomiary czaszek i kości szkieletowych, wskazują, że różnica w wielkości ciała tych dwóch gatunków była niewielka. Czaszki prażubra są tylko o kilka centymetrów szersze niż czaszki żubra, a kości długie kończyn są o około 5-10% dłuższe niż u współczesnego żubra. Na podstawie tej różnicy wielkości można oszacować, że żubr pierwotny miał w kłębie średnio około 180-190 cm, a więc mniej niż podaje się w wielu źródłach.

Porównując żubra i prażubra zauważyć można natomiast znacznie większe różnice w wielkości rogów. Maksymalna rozpiętość rogów współczesnych żubrów to 70-80 cm, zaś u prażubra wynosiła ona średnio 100 cm, a maksymalnie dochodziła nawet do 120 cm. Już na pierwszy rzut oka można stwierdzić, że rogi prażubra mają większy obwód u podstawy i są dłuższe niż rogi jego współczesnego kuzyna. Należy jednak pamiętać, że rozmiary te dotyczą możdżeni rogów, a więc ich kostnej pozostałości, która zachowała się do czasów współczesnych. Osadzone na nich pochwy rogowe, które podobnie jak paznokcie czy włosy są wytworem naskórka, niestety nie zachowują się zbyt długo po śmierci zwierzęcia. Na podstawie budowy rogów współczesnego żubra oraz rogów z zachowanymi pochwami rogowymi wydobytych z wiecznej zmarzliny na Syberii lub Alasce, wiemy, że pochwa ta wydłuża róg i zawija się do wewnątrz. Co oznacza, że i tak potężne, przekraczające czasem długość (mierzoną po krzywiźnie) 50 cm możdżenie prażubra, które możemy oglądać dzisiaj, w pochwach rogowych były jeszcze dłuższe i bardziej zakręcone i osiągały średnio długość 70 cm, a maksymalnie nawet 96 cm. Należy przy tym pamiętać, że rogi samic i samców żubra pierwotnego różniły się od siebie zarówno kształtem jak i wielkością (co ma miejsce także u żubra współczesnego), a dodatkowa zmienność osobnicza powoduje, że kształty i wielkości rogów były u tych zwierząt bardzo zróżnicowane.

 

Zdjęcie 2. Fragment czaszki prażubra (Bison priscus) znaleziony na terenie Polski, znajdujący się w kolekcji Uniwersyteckiego Centrum Przyrodniczego im. Prof. A. Myrchy w Białymstoku. Fot. E. Hofman-Kamińska

 

Kolejne pomiary nowych okazów kostnych żubra pierwotnego pozwolą naukowcom z jeszcze większą dokładnością zrekonstruować wygląd tego zwierzęcia, dlatego tak ważnym jest, aby możliwie wszystkie okazy kostne znalezione na terenie naszego kraju trafiały do placówek muzealnych lub instytucji naukowych, które umożliwiają badaczom dostęp do nich.

Możemy być dumni, że w Polsce wciąż jeszcze żyje na wolności tak interesujący gatunek, jakim jest żubr europejski. Jego większego praprzodka możemy już tylko oglądać w postaci fragmentów kostnych na muzealnych wystawach.

 

Instytucje, kolekcje i muzea w Polsce, gdzie można zobaczyć kości prażubra (Bison priscus).

Drukuj »
Ten artykuł nie został jeszcze skomentowany.
Aktualne numery
09/2017
10/2016 - specjalny
Kalendarium
Wrzesień
21
W 2003 r. amerykańska sonda kosmiczna Galileo spłonęła w atmosferze Jowisza.
Warto przeczytać
Czy znasz powiedzenie że matematykowi do pracy wystarczy kartka, ołówek i kosz na śmieci? To nieprawda! Pasjonującą, efektowną i praktyczną matematykę poznaje się dopiero w laboratorium.

Logowanie

Nazwa użytkownika

Hasło

dodano: 2016-05-12
Powrót do przeszłości - znaleziska kostne żubra pierwotnego (Bison priscus) na terenie Polski

Żubr vs. Prażubr aut. B. Bańka


Emilia Hofman-Kamińska

 Wielu ludzi marzy o podróżach w czasie i wydaje im się, że jest to niemożliwe, a jednak ... Wystarczy tylko udać się do jednego z wielu muzeów w Polsce, żeby cofnąć się w czasie oglądając kości wymarłych już ssaków, które żyły w naszym kraju przed tysiącami lat. Wśród nich znajdują się także masywne czaszki i rogi żubra pierwotnego, kuzyna naszego współczesnego żubra. Dzięki tym bezcennym okazom polscy badacze będą mogli precyzyjniej zrekonstruować jego wygląd i lepiej poznać niektóre aspekty ekologii tego gatunku.

 

Żubr pierwotny (Bison priscus) nazywany także prażubrem, występował powszechnie na półkuli północnej w plejstocenie (trwającym od 2 588 000 do 11 700 lat temu). Wyginął pod koniec tej epoki, najprawdopodobniej na skutek zmian środowiskowych związanych z ocieplaniem klimatu i intensywnych polowań. Gatunek ten podobnie jak współcześnie żyjący żubr europejski (Bison bonasus), zaliczany jest do ssaków parzystokopytnych z rodziny wołowatych (dawniej: krętorogich).

 

Zdjęcie 1. Róg bez pochwy rogowej prażubra (Bison priscus) wydobyty z Wisły (na górze) i samca żubra (Bison bonasus) z Puszczy Białowieskiej (na dole) obrazujące różnicę wielkości obu gatunków. Oba okazy znajdują się w kolekcji IBS PAN w Białowieży. Fot. E. Hofman-Kamińska

 

Wbrew wcześniejszym przypuszczeniom, kości żubra pierwotnego nie są w Polsce rzadkim znaleziskiem, choć bardzo często są mylone ze szczątkami tura. Kości szkieletowe tych zwierząt, bądź ich czaszki znajdywane są w dolinach rzek, jeziorach, jaskiniach, kopalniach odkrywkowych czy podczas robót ziemnych, często przez przypadkowe osoby. W Polsce odnaleziono ponad 70 czaszek, rogów i fragmentów szkieletu. Możemy je podziwiać na wystawach i w kolekcjach wielu muzeów i instytucji naukowych. Służą one naukowcom do pogłębionych badań tego, jak dotąd, mało poznanego gatunku, ale także celom edukacyjnym. Takie badania prowadzi obecnie Instytut Biologii Ssaków PAN w ramach projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki .(grant 2015/17/N/ST10/01707.)
Podobnych znalezisk prażubra jest w Polsce z pewnością znacznie więcej, gdyż wciąż jeszcze wiele z nich znajduje się w prywatnych rękach, bądź informacje o nich nie zostały upublicznione.

Świetnie zachowane fragmenty kości żubra pierwotnego znajdywane są na terenie całej Polski. Najwięcej kości tego gatunku znaleziono w jaskiniach na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej i w Kotlinie Kłodzkiej oraz w Wielkopolsce i w dolinie rzeki Wisły w okolicach Warszawy. To właśnie kości czaszki i fragmenty rogów są najłatwiej identyfikowalnymi i najczęstszymi okazami, które można oglądać w kilkunastu placówkach w Polsce, m. in. w Muzeum Ziemi PAN oraz Instytucie Paleobiologii PAN w Warszawie, Muzeum w Jarosławiu, Muzeum Okręgowym w Koninie, Muzeum Diecezjalnym w Płocku czy Muzeum Miasta Turku.

 

Mapa 1. Lokalizacje miejsc odnalezienia fragmentów czaszek i kości szkieletowych prażubra (Bison priscus).

 

Żubry współczesne i żubry pierwotne miały podobną budowę i proporcje ciała. Pomiary czaszek i kości szkieletowych, wskazują, że różnica w wielkości ciała tych dwóch gatunków była niewielka. Czaszki prażubra są tylko o kilka centymetrów szersze niż czaszki żubra, a kości długie kończyn są o około 5-10% dłuższe niż u współczesnego żubra. Na podstawie tej różnicy wielkości można oszacować, że żubr pierwotny miał w kłębie średnio około 180-190 cm, a więc mniej niż podaje się w wielu źródłach.

Porównując żubra i prażubra zauważyć można natomiast znacznie większe różnice w wielkości rogów. Maksymalna rozpiętość rogów współczesnych żubrów to 70-80 cm, zaś u prażubra wynosiła ona średnio 100 cm, a maksymalnie dochodziła nawet do 120 cm. Już na pierwszy rzut oka można stwierdzić, że rogi prażubra mają większy obwód u podstawy i są dłuższe niż rogi jego współczesnego kuzyna. Należy jednak pamiętać, że rozmiary te dotyczą możdżeni rogów, a więc ich kostnej pozostałości, która zachowała się do czasów współczesnych. Osadzone na nich pochwy rogowe, które podobnie jak paznokcie czy włosy są wytworem naskórka, niestety nie zachowują się zbyt długo po śmierci zwierzęcia. Na podstawie budowy rogów współczesnego żubra oraz rogów z zachowanymi pochwami rogowymi wydobytych z wiecznej zmarzliny na Syberii lub Alasce, wiemy, że pochwa ta wydłuża róg i zawija się do wewnątrz. Co oznacza, że i tak potężne, przekraczające czasem długość (mierzoną po krzywiźnie) 50 cm możdżenie prażubra, które możemy oglądać dzisiaj, w pochwach rogowych były jeszcze dłuższe i bardziej zakręcone i osiągały średnio długość 70 cm, a maksymalnie nawet 96 cm. Należy przy tym pamiętać, że rogi samic i samców żubra pierwotnego różniły się od siebie zarówno kształtem jak i wielkością (co ma miejsce także u żubra współczesnego), a dodatkowa zmienność osobnicza powoduje, że kształty i wielkości rogów były u tych zwierząt bardzo zróżnicowane.

 

Zdjęcie 2. Fragment czaszki prażubra (Bison priscus) znaleziony na terenie Polski, znajdujący się w kolekcji Uniwersyteckiego Centrum Przyrodniczego im. Prof. A. Myrchy w Białymstoku. Fot. E. Hofman-Kamińska

 

Kolejne pomiary nowych okazów kostnych żubra pierwotnego pozwolą naukowcom z jeszcze większą dokładnością zrekonstruować wygląd tego zwierzęcia, dlatego tak ważnym jest, aby możliwie wszystkie okazy kostne znalezione na terenie naszego kraju trafiały do placówek muzealnych lub instytucji naukowych, które umożliwiają badaczom dostęp do nich.

Możemy być dumni, że w Polsce wciąż jeszcze żyje na wolności tak interesujący gatunek, jakim jest żubr europejski. Jego większego praprzodka możemy już tylko oglądać w postaci fragmentów kostnych na muzealnych wystawach.

 

Instytucje, kolekcje i muzea w Polsce, gdzie można zobaczyć kości prażubra (Bison priscus).